آخرت بهره مىرساند و دو انديشهء مختلفند و نياز به دو اسم دارند . بنابراين انديشهء ستوده الهام ناميده مىشود و انديشهء نكوهيده وسواس نام دارد ؛ و مىدانيد كه اين انديشه‌ها نو پديد است و هر نو پديدى علّت مىخواهد و هر گاه پديده‌ها گوناگون شود بر وجود علّتهاى گوناگون دلالت مىكند اين همان متوقّف بودن مسبّبات بر اسباب است كه در سنّت خدا شناخته شده است . پس هرگاه ديوارهاى خانه با نور آتش روشن شود و سقف آن تاريك و با دود سياه شود روشن است كه علّت سياهى غير از علّت روشنايى است . همچنين براى روشناييها و تاريكيهاى دل دو علّت مختلف وجود دارد : پس انديشه‌اى كه به خير دعوت مىكند فرشته و علتى كه به شر فرا مىخواند شيطان ناميده مىشود و لطفى كه دل به وسيلهء آن آمادهء قبول الهام فرشته مىشود توفيق نام دارد و آنچه با آن آماده قبول وسوسهء شيطان مىشود خوارى و گمراهى ناميده مىشود ، زيرا معانى گوناگون نياز به اسمهاى گوناگون دارد و فرشته از آفريدگان خداست كه كارش خير رساندن و افادهء دانش و كشف حقيقت و وعده دادن به خير و امر به معروف است . خدا او را آفريده و بر آن كار مسخّرش ساخته است . شيطان آفريده‌اى است كه كارش بر خلاف فرشته است ؛ به شرّ فرا مىخواند و به كارهاى زشت فرمان مىدهد و در هنگامى كه بنده‌اى همّت به كار خير مىكند او را از فقر مىترساند . از اين رو وسوسه در برابر الهام و شيطان در برابر فرشته و توفيق در برابر خذلان است و خداى متعال در گفتارش به آن اشاره دارد : وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ . « 111 » تمام موجودات جفت و در برابر يكديگر قرار دارند جز خداى متعال كه چيزى در برابر او نيست بلكه او حقيقتى يكتا و خالق همهء جفتهاست . بنابراين دل به طرف شيطان و فرشته كشيده مىشود . پيامبر ( ص ) فرمود : « در دل دو همدم است : همدمى از جنس فرشته كه به خير وعده دهد و حق را تصديق كند و هركس آن را بيابد بداند كه از سوى خداست و خدا را بستايد ، و

--> ( 111 ) ذاريات / 49 : و از هر چيز دو زوج آفريديم شايد متذكّر شويد .